भर्खरै सम्पन्न प्रतिनिधि सभाको नतिजाले धेरैलाई अचम्मित बनाएको छ। केही वर्षअघि मात्र स्थापित दलले झन्डै दुई तिहाइ बहुमततर्फ उक्लिनु सामान्य राजनीतिक घटना होइन। यो केवल उतार-चढावको परिणाम मात्र होइन, बदलिँदो समय, प्रविधि र जनमानसको गहिरो रूपान्तरणको स्पष्ट संकेत हो।
यस परिणामले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ- के अझै पनि पुरानै शैली, पुरानै सोच र परम्परागत रणनीतिले चुनाव जित्न सम्भव छ ? लामो समयसम्म नेपालमा राजनीति संगठन, नातावाद, क्षेत्रीय प्रभाव र ऐतिहासिक विरासतमा आधारित थियो।
ठूला दलहरू यही आधारमा टिकेका थिए, र उनीहरूको विश्वास पनि त्यहीँ केन्द्रित थियो। जनतासँगको पुरानो सम्बन्ध, बलियो पार्टी संरचना र स्थानीय सञ्जाल नै जितको आधार मानिन्थ्यो। तर समय स्थिर रहँदैन। संसार अगाडि बढ्छ, र त्यससँगै राजनीतिक खेलका नियमहरू पनि परिवर्तन हुन्छन्।
सूचना प्रविधिको तीव्र विकासले केवल सञ्चारका माध्यमहरू परिवर्तन गरेन, यसले शक्ति वितरणको आधार नै पुनः परिभाषित गरिदियो। आज राजनीति केवल भीड जम्मा गरेर, भाषण दिएर वा झण्डा बोकाएर जितिने खेल होइन। आज राजनीति त्यो ठाउँमा पुगेको छ जहाँ मानिसको ध्यान केन्द्रित हुन्छ-मोबाइल स्क्रिनमा।
यही सन्दर्भमा “अल्गोरिदम” र “टेक्नोफ्युडलिज्म” जस्ता अवधारणाहरू केवल सैद्धान्तिक शब्द होइनन्, बरु आजको राजनीतिक यथार्थ बुझ्ने प्रमुख चाबी हुन्। अल्गोरिदम भन्नाले डाटा र व्यवहारका आधारमा निर्णय गर्ने डिजिटल प्रणालीलाई जनाउँछ।
हामीले दैनिक प्रयोग गर्ने सामाजिक सञ्जाल, सर्च इन्जिन र डिजिटल प्लेटफर्महरू सबै अल्गोरिदमद्वारा सञ्चालित छन्। हामीले के हेर्छौँ, के पढ्छौँ, कुन विचारसँग जोडिन्छौँ- यी सबै कुरा कुनै न कुनै रूपमा अल्गोरिदमले निर्धारण गरिरहेका हुन्छन्।
राजनीतिक सन्दर्भमा यसको प्रभाव अझ गहिरो छ। आज विश्वका विकसित लोकतन्त्रहरूमा चुनावी अभियानहरू पूर्ण रूपमा डेटा-आधारित भइसकेका छन्। मतदाताको उमेर, रुचि, मनोविज्ञान र व्यवहार विश्लेषण गरेर उनीहरूलाई लक्षित सन्देश पठाइन्छ। एउटै भाषण सबैका लागि होइन; प्रत्येक समूह र व्यक्तिसम्म फरक-फरक सन्देश पुर्याइन्छ।
एउटा सानो भिडियो, एउटा भावनात्मक कथा वा एउटा सटीक नारा-यदि सही व्यक्तिसम्म पुग्यो भने त्यसको प्रभाव अत्यन्त व्यापक बन्न सक्छ। तर नेपालमा यो अभ्यास अझै गहिरो रूपमा विकास हुन सकेको छैन। पुराना राजनीतिक दलहरूले डिजिटल माध्यम प्रयोग त गरे, तर त्यो सतही स्तरमै सीमित रह्यो। फेसबुकमा पोस्ट गर्नु, टिकटक भिडियो बनाउनु वा युट्युबमा भाषण राख्नु मात्र पर्याप्त ठानियो।
वास्तविकता भने फरक छ-प्रविधि प्रयोग गर्नु र प्रविधिलाई बुझेर रणनीतिक रूपमा प्रयोग गर्नु दुई पृथक कुरा हुन्। प्रभाव मापन गर्ने, सन्देशलाई लक्षित रूपमा फैलाउने र त्यसलाई निरन्तर परिमार्जन गर्ने अभ्यासको अभावले उनीहरूको सन्देश नयाँ पुस्तासम्म प्रभावकारी रूपमा पुग्न सकेन।
यही कमजोरीका कारण नयाँ वा उदीयमान शक्तिहरूले अवसर पाए। उनीहरूले छोटो, सटीक र लक्षित सन्देशमार्फत जनतासँग सीधा संवाद गर्न सके। उनीहरूले बुझे-लामो भाषणभन्दा ३० सेकेन्डको भिडियो प्रभावकारी हुन सक्छ, जुलुसभन्दा एउटा भाइरल पोस्ट शक्तिशाली हुन सक्छ।
फलतः जनमतको धार परिवर्तन हुन थाल्यो। यससँगै अर्को महत्वपूर्ण अवधारणा जोडिन्छ-“टेक्नोफ्युडलिज्म”। यो शब्दले आजको डिजिटल युगको शक्ति संरचनालाई बुझाउँछ। पहिलेको पूँजीवादमा बजार र पूँजी मुख्य शक्ति थिए, तर अहिलेको युगमा डेटा सबैभन्दा ठूलो स्रोत बनेको छ। ठूला टेक कम्पनीहरूले प्रयोगकर्ताको ध्यान, व्यवहार र जानकारीलाई नियन्त्रण गरेर नयाँ किसिमको “डिजिटल सामन्तवाद” निर्माण गरेका छन्।
यस संरचनामा हामी केवल प्रयोगकर्ता होइनौँ; हामी स्वयं “उत्पादन” हौँ। हामीले क्लिक गर्ने, हेर्ने र प्रतिक्रिया दिने हरेक गतिविधि डेटा बन्छ, र त्यही डेटा प्रयोग गरेर फेरि हाम्रो व्यवहार निर्देशित गरिन्छ।
राजनीतिमा यसको प्रभाव झन् गहिरो छ। जनमत अब केवल राजनीतिक दलहरूले निर्माण गर्दैनन्; डिजिटल प्लेटफर्महरूले त्यसलाई आकार दिन्छन्। कुन विषय ट्रेन्ड हुन्छ, कुन मुद्दा दबिन्छ, कुन आवाज भाइरल हुन्छ-यी सबैमा अल्गोरिदम र प्लेटफर्मको भूमिका निर्णायक हुन्छ।
नेपालमा भने यो वास्तविकता बुझ्ने प्रयास ढिलो भयो। राजनीतिक दलहरूले अझै पनि आफूलाई जनमतको केन्द्र ठाने, तर जनताको ध्यान कहाँ सरेको छ भन्ने कुरा गहिरो रूपमा आत्मसात् गर्न सकेनन्। आज जनताको ध्यान सभा-मञ्चमा होइन, मोबाइल स्क्रिनमा छ-जहाँ खेलका नियम, गति र प्रभावका तरिका सबै फरक छन्।
पुराना दलहरूले प्रविधि प्रयोग नगरेका होइनन्, तर त्यो प्रयोग सतही रह्यो। उनीहरूले डिजिटल प्लेटफर्मलाई प्रचारको माध्यमका रूपमा मात्र हेरे, रणनीतिक उपकरणका रूपमा होइन। यसको सन्देश पुराना नेताहरु नयाँ पुस्तासँग भावनात्मक रूपमा जोडिन सकेन, डिजिटल स्पेसमा स्वतन्त्र र वैकल्पिक आवाजहरू हावी भए, र परम्परागत प्रचार तथा वास्तविक जनधारणाबीच ठूलो दूरी सिर्जना भयो।
अर्कोतर्फ, नयाँ शक्तिहरूले यही खाली ठाउँ भरे। उनीहरूले प्रविधिलाई केवल माध्यम होइन, रणनीति बनाए। परिणामतः उनीहरूको पहुँच छिटो, प्रभाव गहिरो र सन्देश स्पष्ट बन्यो। आजको नेपाली युवापुस्ता पनि यस परिवर्तनको केन्द्रमा छ। उनीहरू “ग्लोबल” सोच राख्छन्। उनीहरू केवल स्थानीय समाचारमा सीमित छैनन्; विश्वभरका विचार, आन्दोलन र ट्रेन्डसँग जोडिएका छन्।
यसले उनीहरूलाई परम्परागत प्रचारबाट स्वतन्त्र बनाएको छ। उनीहरू प्रश्न गर्छन्, तुलना गर्छन् र सत्य खोज्ने प्रयास गर्छन्। तर यहाँ एउटा विरोधाभास छ- सूचना भए पनि त्यसलाई संगठित रूपमा प्रयोग गर्ने क्षमता अझै कमजोर छ। युवाहरू व्यक्तिगत रूपमा सचेत छन्, तर सामूहिक रूपमा प्रभावकारी राजनीतिक शक्ति बन्ने प्रक्रिया अझै अधुरो छ।
यसबीच नेपालमा बाह्य हस्तक्षेपको चर्चा पनि भइरहन्छ। “सीआईए” जस्ता संस्थाको नाम लिएर विभिन्न विश्लेषणहरू गरिन्छ। यस्ता हल्लाहरूले केही हदसम्म जनमानसलाई प्रभावित गरे पनि गहिरो रूपमा हेर्दा समस्या त्यहाँभन्दा बढी आन्तरिक देखिन्छ।
रणनीतिक कमजोरी, प्रविधिको अपर्याप्त प्रयोग र युवापुस्तासँगको दूरी- यी नै मुख्य कारण हुन्। बाह्य शक्तिको बहानामा यी कमजोरीहरूलाई ढाक्ने प्रवृत्ति दीर्घकालीन रूपमा झन् हानिकारक हुन सक्छ। त्यसैले यस्ता विषयमा बोल्दा संवेदनशीलता र तथ्यपरकता दुवै आवश्यक छन्।
आजको विश्वमा राजनीति केवल विचारको प्रतिस्पर्धा होइन; यो प्रविधिको प्रतिस्पर्धा पनि हो। जसले डेटा बुझ्छ, अल्गोरिदमलाई प्रयोग गर्न जान्छ र डिजिटल स्पेसमा विश्वास निर्माण गर्न सक्छ, त्यही शक्ति केन्द्रमा पुग्छ।
नेपालका लागि अबको बाटो
डेटा-आधारित रणनीति विकास गर्नुपर्नेछ, डिजिटल प्लेटफर्ममा प्रभावकारी उपस्थिति आवश्यक छ, युवापुस्तासँग प्रत्यक्ष र पारदर्शी संवाद अनिवार्य छ, र तथ्यमा आधारित विश्वसनीय राजनीति निर्माण गर्नुपर्नेछ। किनकि युग धेरै अगाडि बढिसकेको छ, र समय कसैलाई पर्खेर बस्दैन। नेपालको पछिल्लो राजनीतिक परिणामले स्पष्ट सन्देश दिएको छ- समय बदलिएको छ, तर सोच परिवर्तन हुन अझै बाँकी छ।
पुराना पुस्ताले पुरानै तरिकाले जित्ने विश्वास राखे, तर बदलिँदो विश्वले त्यो विश्वासलाई चुनौती दिएको छ। अबको मूल प्रश्न “कसले जित्यो?” भन्ने होइन, “कसले समयको भाषा बुझ्यो?” भन्ने हो। किनकि आजको राजनीति सभा र मञ्चभन्दा बढी मोबाइल स्क्रिनमा लडिन्छ। नारा भन्दा बढी डेटा बोल्छ। र नेतृत्व केवल इतिहासले होइन, प्रविधिले पनि निर्धारण गर्छ।
कम्तीमा यी यथार्थहरूलाई बुझेर अघि बढ्न सके नेपालको राजनीति केवल परिवर्तन हुने मात्र होइन, परिष्कृत र समयअनुकूल पनि बन्नेछ।
नेपालका उत्कृष्ठ १० अनलाइन पत्रिकाहरु भित्र पर्ने सञ्चारकेन्द्र डटकम २०७० जेठ १५ गतेदेखि सञ्चालनमा छ । यो अनलाइन मिडिया ‘सम्पूर्ण विचार, समाचार र सूचनाहरुको केन्द्र’का रुपमा स्थापित हुँदै गइरहेको छ ।
प्रतिक्रिया